نماز درس مقاومت در مقابل دشمن و تعميق بخش بصيرت سياسی است
نماز درس مقاومت در مقابل دشمن و تعميق بخش بصيرت سياسی است

آفتاب ایلام، رضا میرزاد در یاداشتی با عنوان« نماز درس مقاومت در مقابل دشمن و تحقق بخش بصيرت سياسي است» نوشت: نماز علاوه برکارکرد وحدت و همدلی، تعميق بصيرت سياسي به معنای درك صحیح از دین و شرایط زمانی و مكانی است موجب غلفت زدایی از ترفندهای دشمنان و زمان شناسی را برای  در مقابل […]

آفتاب ایلام، رضا میرزاد در یاداشتی با عنوان« نماز درس مقاومت در مقابل دشمن و تحقق بخش بصيرت سياسي است» نوشت: نماز علاوه برکارکرد وحدت و همدلی، تعميق بصيرت سياسي به معنای درك صحیح از دین و شرایط زمانی و مكانی است موجب غلفت زدایی از ترفندهای دشمنان و زمان شناسی را برای  در مقابل غیر را به وجود آورده و به تعبیر روایت امام صادق(ع)، مومن باید زمان شناس باشد؛ تحت تأثیر پیچیدگی و آشفتگی شرایط روز قرار نگیرد  و دهل خوش صدای دشمن او را نفریبد تا با ايجاد اقتدار و تحول در معادلات سياسی افتخار آفرین برای جهان اسلام باشد با این دید نماز می‌تواند، شاخص‌های ذیل را در جامعه سیاسی خلق کند.

وحدت و همدلی

وحدت و انسجام یكی از كاركردهای پنهان نماز در امر سیاست است. این اثر وقتی تحقق عینی می‌یابد كه نمازگزاران نماز را به صورت آیینی و به اشتراك هم انجام دهند. هر چند آنان این عمل را با قصد قربت انجام می‌دهند، اما به تبع، انسجام و وحدت میان مسلمین نیز تحقق می‌یابد. نمازهای جماعت، در محلات، ادارات، سازمان‌ها، نماز جمعه، نماز آیات، نماز استسقاء از جمله اعمال عبادی فردی ـ جمعی هستند كه چنانچه با شرایط اولیه (قصد قربت و عبادت) صورت گیرد، انسجام و وحدت اجتماعی، یك‌دلی یا همدلی و تعاون از كاركردهای پنهان آن است.

وجه انسجام‌بخشی نماز نیز به این است كه در نماز همه با یك شعار، به یك قبله، در یك صف بدون توجه به رنگ، نژاد، زبان و بدون تبعیض به طبقه را به درگاه حضرت حق ایستاده و در مقابل عظمت او با همدلی و خشوع و خضوع تمام قدرت‌های دنیوی را نادیده می‌انگارند و فقط به خدا می‌‌نگرند.

در معانی الاخبار حدیثی از امام صادق(ع) روایت شده است كه در آن ابن سنان نقل كرده است: ما خدمت امام صادق(ع) نشسته بودیم، شخصی از جمع گفت: یابن رسول الله! من از اینكه منافق باشم خوف دارم، حضرت در پاسخ فرمودند: مگر چنین نیست كه وقتی روز یا شب در منزل تنها به سر می‌بری نماز می‌گذاری؟ مرد گفت: آری! حضرت ادامه دادند: برای چه نماز می‌خوانی؟ مرد گفت: برای خدای تبارك و تعالی، حضرت نهایتاً فرمودند: چگونه می‌شود منافق باشی در حالی كه برای خدای عزوجل نماز می‌خوانی!

این حدیث گویا این امر است كه نماز ذاتاً با نفاق ناسازگار و با وحدت و همدلی سازگار است؛ بنابراین، داستان روایت یك قضیه شخصی و منحصر به فرد پرسش كننده نیست؛ بلكه حضرت در حقیقت حكمی كلی را بیان می كنند كه هر كسی كه نماز می‌خواند در جهت نفاق گام بر نمی‌دارد و در راستای وحدت و همدلی تلاش می‌كند. برجسته‌ترین نماد همبستگی نماز جماعت است، اگر همه مسلمانان نمازهای یومیه خویش را در مساجد و محل كار و كسب خویش اقامه كنند، نمادی از همبستگی در جهان اسلام به وقوع خواهد پیوست، به گونه‌ای كه سبب وحشت دشمنان را فراهم خواهد كرد.

تعميق بصيرت سياسي

بصیرت به معنای درك صحیح از دین و شرایط زمانی و مكانی است. امام علی(ع) در باب ضرورت بصیرت سیاسی میان مسلمین فرموده اند: نابینایی از بی‌بصیرتی بهتر است.

امام صادق(ع) فرموده اند: كسی‌ كه بدون بینش و آگاهی به عملی دست بزند، مانند كسی است كه در بیابانی هموار با دیدن سرابی به جستجوی آب رود، در این وضیعت هر چه سریعتر عمل كند، زودتر از مقصد دور خواهدشد.

نماز جمعه، اعیاد و نماز جماعت این كار ویژه مهم را به دنبال خواهد آورد كه بر اثر خطبه‌های نماز جمعه و عید و حواشی این تجمع بینش افراد تقویت می‌شود، حضور مسلمانان در نمازهای جماعت و جمعه به شرط حضور امام جمعه و جماعت آگاه به مسائل روز باعث می‌شود كه از راه تشریح شرایط روز و مسائل و مشكلات مسلمانان و موشكافی مسائل بین‌المللی بصیرت سیاسی نمازگزاران ارتقا یابد.

نقش دیگر نماز در تعمیق بصیرت سیاسی اجتماعی این است كه مؤلفه‌های اثرگذار در بینش سیاسی و اجتماعی را سامان می‌بخشد، بصیرت سیاسی و اجتماعی بیش از هر چیزی بر مؤلفه‌های همچون بیداری، وقت شناسی، دشمن‌شناسی و موقعیت‌شناسی استوار است كه نماز در هر كدام نقش بی‌بدیل دارد.نماز سبب از بین رفتن غفلت می‌شود و به بیداری، آگاهی و معرفت انسان به خداوند، محیط پیرامون، اوضاع سیاسی و اجتماعی منجر می‌شود.

نماز و غفلت زدایی

یكی از پیامدها و فواید نماز بیداری و غفلت‌زدایی است. در نگرش دینی غفلت بدترین وضعیتی است كه ممكن است افراد به لحاظ ارزشی و رفتاری در حوزه‌های فردی و اجتماعی دچار شوند، غفلت بار معنایی وسیعی دارد و به هرگونه بی‌خبری از خداوند، شرایط زمان، مكان، اوضاع و احوال سیاسی، اجتماعی و فرهنگی اطلاق می‌شود، اهمیت غافل نبودن از نظر اسلام به اندازه‌ای است كه خداوند متعال در شب معراج این مهم را به پیامبر(ص) گوشزد می‌كند و تأكید می‌كند: ای احمد هیچ گاه به وادی غفلت كشیده نشو، كسی كه در وادی غفلت از خداوند سیر كند، خداوند به او توجه نمی‌كند كه در كدام مهلكه به نابودی كشیده می‌شود.

در ادبیات قرآنی انسان‌های غافل معیشتشان حیوانی و بلكه نازلتر از آن قرار دارد، در آیه ۱۷۹ سوره مباركه اعراف تصریح شده است كه به یقین، گروه بسیارى از جن و انس را براى دوزخ آفریدیم، آن‌ها دلهایى (عقلها) دارند كه با آن (اندیشه نمى‏‌كنند) و نمى‏‌فهمند و چشمانى كه با آن نمى‏‌بینند و گوشهایى كه با آن نمى‏‌شنوند آن‌ها همچون چهارپایان هستند بلكه گمراه‌تر! اینان همان غافلانند(چرا كه با داشتن همه ‏گونه امكانات هدایت، باز هم گمراهند).

طبق این آیه شریفه مرز زندگی انسانی و حیوانی غفلت و بیداری است، تعبیر چهارپایان در این آیه تعبیر كنایی بسیار معناداری است، از توصیف انسانهای غافل به چهارپایان این برداشت به دست می‌آید كه انسان‌های غافل، چشم و دل و گوش بسته، همیشه دستاویز مطامع دیگران هستند، افراد غافل بدون تأمل و تدبّر در خدمت دیگران قرار می‌گیرند.

برای یك زندگی انسانی كه هم استقلال در آن وجود داشته باشد و هم بینایی، غفلت‌زدایی و بیداری ضرورت انكارناپذیر خواهد داشت. امام باقر(ع) در بیانی اشاره می‌كنند كه نمازگزاران همیشه از دام غفلت رهایی می‌یابند. ایشان راجع به بیداری و بی‌غفلتی نمازگزاران چنین می‌فرمایند: أَیُّمَا مُؤْمِنٍ حَافَظَ عَلَى الصَّلَوَاتِ الْمَفْرُوضَةِ فَصَلَّاهَا لِوَقْتِهَا فَلَیْسَ هَذَا مِنَ الْغَافِلِین

هر مؤمنی كه حافظ نمازهای واجب باشد و آن را به موقع انجام دهند، چنین فردی دیگر در زمره غافلین نخواهد بود.

علاوه بر تأثیرشناختی و معرفتی كه معارف نماز بر نمازگزار دارد؛ اجتماعات عبادی و نمازی نیز عهده‌دار این مهم در جامعه هستند. بنابراین یكی از خصوصیات نماز این است كه سبب از بین رفتن غفلت می‌شود و به بیداری، آگاهی و معرفت انسان به خداوند، محیط پیرامون، اوضاع سیاسی و اجتماعی منجر می‌شود، غفلت‌زدایی نماز می‌تواند تحت تأثیر مستقیم نماز باشد؛ زیرا در نماز اذكار توحیدی و استحكام بخش بیداری و بصیرت وجود دارد، مثلاً اذكار الله اكبر، ایاك نعبد و ایاك نستعین و …

روحیه الهی و استقلال‌طلبی را در فرد موجب خواهد شد؛ ممكن است غفلت‌زدایی بر اثر مراوداتی كه در نماز با مؤمنان و پیش‌نماز صورت می‌گیرد، تحقق پذیرد، شاید یكی از حكمت‌های انجام نماز در وقت اصلی نماز، نشانگر این باشد كه معمولاً در وقت اصلی نماز، نمازها با جماعت و در مسجد برگزار می‌شود و با بصیرت بخشی امام جماعت شایسته، غفلت مؤمنان زدوده می‌شود، افزون آنكه می‌توان گفت عدم غفلت از خدا مستلزم توجه به شیاطین از جن و انس و نیفتادن در دام آنهاست و قطعاً شیّادان سیاسی از جنود ابلیس هستند و در زمره شیاطین قرار دارند.

نماز و شناخت موقعیت

جامعه‌ای كه افراد آن شناخت صحیحی از زمان و موقیت‌شان داشته و به تعبیر روایت امام صادق(ع)، زمان شناس باشد؛ تحت تأثیر پیچیدگی و آشفتگی شرایط روز قرار نمی‌گیرد، درك موقعیت‌های سیاسی، اجتماعی و شرایط روز برای نسل نوجوان و جوان كه از یك طرف به آرمانگرایی سیاسی تمایل دارند و از سوی دیگر با پیچیدگی‌های سیاسی آشنا نیستند حیاتی به نظر می‌رسد.

درك درست از موقعیت سبب می‌شود كه نسل نو در دام سوء استفاده گروهها و احزاب سیاسی قرار نگیرند، نماز در شناخت دهی و در نتیجه بصیرت‌افزایی نقش برجسته ای دارد. علاوه بر تأثیر شناختی و معرفتی كه معارف نماز بر نمازگزار دارد؛ اجتماعات عبادی و نمازی نیز عهده دار این مهم در جامعه هستند.

به خصوص اینكه در شرایط نماز جمعه آمده است كه خطبه دوم را امام جمعه بایستی به بیان مسائل سیاسی و اجتماعی و بصیرت‌افزایی در این حوزه، اختصاص دهد. علاوه بر نماز جمعه، اجتماعات عبادی نیز بستری مناسب برای مطرح شدن مسائل سیاسی و اجتماعی است، شاهد این تأثیر، اینكه در انقلاب اسلامی ایران بسیاری از حركتها، از مساجد و اجتماعات نمازجماعت شكل گرفته است، امروز نیز در بسیاری از كشورهای اسلامی عمده تجمع‌ها و راهپیمایی‌ها قبل یا بعد نمازهای جمعه شكل می‌گیرد. نمونه بارز آن راهپیماییهای روز قدس است كه در كشورهای اسلامی بعد از آخرین نماز جمعه ماه مبارك رمضان هر سال برگزار می شود.

مولفه دیگری از بینش سیاسی كه ممكن است از راه نماز حاصل شود، شناخت دشمن است، از نظر پیامبر گرامی اسلام، شناخت دشمن و مبارزه با او نشانه خرد و عقلانیت افراد است. آن حضرت نسبت به ضرورت شناخت دشمن می‌فرمایند: بدانید كه خردمندترین مردمان كسی است كه پروردگار خود را بشناسد و از او فرمان ببرد و دشمن خود را بشناسد و از او نافرمانى كند چنان كه در این روایت شریفه تصریح شده است شناخت دشمن و سرپیچی از خواسته‌های او نشانه خرد افراد است.

هر چه انسان به شناخت بهتر دشمن نائل آید، گام‌های استوار عاقلانه‌تری برخواهد داشت، امیرمؤمنان(ع) نیز نسبت به اهمیت شناخت دشمن و هشدار نسبت به دست كم‌گرفتن دشمن فرموده اند: دشمن حتی اگر یك نفر هم باشد، زیاد است.

نماز و شناخت دشمن

نماز، به خصوص نماز جمعه نقش ارزشمندی در معرفی دشمنان اسلام و خنثی نمودن توطئه‌ها و برنامه‌های آنان دارد، بهترین دلیل برای نقش نماز جمعه در رویاروی با دشمنان اسلام و ارزشهای اسلامی جهت‌گیری خصمانه دشمنان اسلام در برابر آیین عبادی ـ سیاسی نماز جمعه است، مقام معظم رهبری در این خصوص توضیح بسیار ارزشمندی دارند، ایشان در خصوص دشمنی دشمنان با نمازجمعه می‌فرمایند: دشمنان با نماز جمعه هم مبارزه كردند؛… از اولی كه نماز جمعه به وجود آمد و این نماز جمعه، مردم را در مسائل گوناگون، در همه شهرستان‌های كشور و به خصوص در تهران متحد كرد و دیدند كه تا یك مسأله ای در كشور به وجود بیاید همه منتظر جمعه‌اند كه ببیند درباره این مسأله در منبر نماز جمعه چه موضع‌گیری می‌شود و بعد آن موضع‌گیری وارد فضای عمومی كشور می‌شود، شروع كردند به مبارزه كردن… امروز هم همچنان ادامه دارد.

اگر كسی گمان كند كه نماز جمعه به عنوان یك كانون اجتماع، اجتماع در فكر، اجتماع در مشی سیاسی، اجتماع در اهواء، در عواطف و محبتها و اجتماع در حركتهای عمومی از نظر دشمنان این نظام مغفول عنه است، اشتباه كرده است، بدین ترتیب می توان گفت نماز جمعه، نقش بی‌بدیل در سازماندهی گردهمایی‌های سیاسی و تعمیق شعور سیاسی مردم و شناساندن دشمنان و مبارزه علیه اهداف آنها دارد.

نماز و شناخت حق

با این وجود مهمترین عنصر در بصیرت و بینش افراد جامعه شناخت حق و باطل یا صلاح و فساد است، افراد بصیر كسانی هستند كه در شناخت حق، باطل، صلاح و فساد توانمند هستند و می‌توانند افراد، موضع‌گیری‌ها و رخدادهای پیرامون را ارزیابی كنند.

امام رضا(ع) در حدیثی ضرورت خطبه‌های جمعه را یادآور می‌شود و اشاره می‌كند كه فلسفه وجودی خطبه‌های نماز جمعه بیان صلاح و فساد و حقایق است. آن حضرت در پاسخ به این سؤال كه چرا برای نماز جمعه خطبه قرار داده شده است؟ و چرا دو خطبه‌ها است؟ می‌فرمایند: خطبه های نماز جمعه برای آن تشریع شده است كه چون روز جمعه روز حضورعمومی است، بنابراین، خطبه برای امام وسیله‌ای برای موعظه و تشویق به فرمانبری و هشدار از نافرمانی خدا است و آگاهی ‌بخشی بر آنچه كه مصلحت دین و دنیای مردم است؛ اطلاع‌رسانی از آنچه در اطراف آنها اتفاق افتاده است و از نگرانی-هایی كه می تواند برای آنان سودمند یا زیان بخش باشد.

دو خطبه‌ ای بودن نیز به این جهت است كه یكی برای سپاسگزاری به درگاه خداوند باشد و دیگری برای بیان نیازمندیها و عذرها و تذكر به بیم و امیدها و آموزش ضروری و اوامر الهی و مصالح و مفاسد.

ايجاد اقتدار و تحول در معادلات سياسی

نماز تنها یك رفتار عبادی یا یك آیین مذهبی نیست، بلكه در ضمن جنبه‌های عبادی معنوی برآمد سیاسی نیز دارد، نماز عید و جمعه به علت خطبه‌ها و مسائلی كه طرح می‌شود، بیشتر جنبه سیاسی پیدا می‌كند.

یكی از آثار سیاسی نماز ایجاد اقتدار جامعه اسلامی است. همانگونه كه مقام معظم رهبری فرموده اند: نماز جمعه نماز اجتماع است، نماز روشنگری و آگاه‌سازی آحاد مردم است، نماز اخبار از آفاق عالم به مؤمنین و آحاد مردم است.

(بایستی) هم به جنبه معنوی، تربیت و تهذیب نفوس و آدم‌سازی و گسترش روحیه تقوی در جامعه توجه شود و هم به جنبه سیاسی. نماز عید و نمازهای جماعت یومیه نیز مانند نماز جمعه بازتاب سیاسی دارد و در اقتدار جامعه اسلامی و حكومت اسلامی تأثیر می‌گذارد.

نماز جماعت و جمعه سبب شكل‌گیری انجمن‌های اجتماعی و سیاسی شود و گروهی را به وجود آورد كه در عرصه‌های سیاسی فعالیت وسیع داشته باشند. طبعاً، گروه‌های سیاسی مسجدمحور در معادلات سیاسی و بین‌المللی اثرگذار خواهند بود.

در تاریخ اسلام شواهدی وجود دارد كه تأثیر نماز جماعت در معادلات سیاسی را تأیید كند. بارزترین نمونه آن اولین نماز جماعت با شكوه مسلمانان بعد از فتح مكه در مسجدالحرام است. به نقل تاریخ هیمنه مسلمانان در نماز جماعت ابوسفیان و همراهانش را به تمكین وا داشت، ابوسفیان هنگامی كه دید، پیامبر(ص) در جلو ایستاده و مسلمین پشت سر او به نماز ایستاده‏‌اند و با تكبیر او همه تكبیر می‌‏گویند و با ركوع و سجودش، همه با او هماهنگ عمل می‏‌كنند، مجذوب آن همه عظمت وشکوه شد.

ابوسفیان كه می‏‌دید مسلمانان در تبعیت و پیروی از پیامبر اسلام(ص) از یكدیگر پیشی می‌‏گیرند و دستوراتش را با جان و دل انجام می‌‏دهند، نمی‌‏توانست آن همه ابهت و احترام را نادیده بگیرد، بنابراین همین امر باعث شد كه ابوسفیان راهی جز تسلیم و همرنگی با مسلمانان نبیند.

در این یاداشت از  از مقاله «آسیب های اجتماعی و سیاسی در ترک نماز» محقق: مریم هاشمی، استفاده شده است.